NARODOWY AKT NADZIEI i WIARY…

Opracowanie: Krzysztof Kotyński

Część pierwsza.

KONSTYTUCJA 3-go MAJA 1791r.

Już od początku XVIII w. w Polsce zaczęły się pojawiać i powstawały rozmaite idee głębokich reform politycznych. Oświeceniowi pisarze polityczni, tacy jak Stanisław Dunin-Karwicki, Jan Stanisław Jabłonowski, Stanisław Leszczyński i Stanisław Konarski, krytykowali w swoich dziełach ustrój oparty na zasadzie liberum veto i słabości władzy wykonawczej oraz proponowali nowe sposoby sprawowania rządów w Rzeczpospolitej.

Wydarzenia i działania poprzedzające uchwalenie Konstytucji 3 Maja

W 1764 roku królem Polski został Stanisław August Poniatowski (1732-1798), który był kandydatem popieranym przez carycę Katarzynę II (1729-1796), pomimo takiego protektoratu podejmował działania w kierunku zmian, które miały poprawić sytuację kraju. Rosja i Prusy negatywnie odnosiły się do prób przeprowadzenia reform w Polsce i pod pretekstem nieprzestrzegania praw wyznawców innej wiary niż katolicka zażądały równouprawnienia dla innych religii, co było jawnym wtrącaniem się w sprawy wewnętrzne kraju.
W październiku 1767 r. zebrał się w Warszawie Sejm Rzeczypospolitej. Obrady trwały w czasie, gdy Warszawę otaczał kordon wojsk rosyjskich pod dowództwem gen. Osipa Igelströma, a w sejmie główną rolę odgrywał ambasador Repnin, który miał skłonić posłów za pomocą groźby lub obietnicy urzędów, bądź jurgieltu (stałej pensji od dworu rosyjskiego), aby uchwalili traktat gwarancyjny z Rosją. Ten traktat oznaczał znaczące ograniczenie suwerenności Rzeczypospolitej. Od tej pory gwarantem jej ustroju miał być car Rosji. Mimo gróźb, przegłosowanie traktatu gwarancyjnego okazało się niemożliwe. W ławach senatorskich zasiadali wówczas m.in. biskupi, a wśród senatorów i posłów byli – poza grupą jurgieltników i zdrajców –ludzie wielkiego formatu, tacy jak młody poseł z Pomorza Józef Wybicki, który na znak protestu przeciwko jawnej ingerencji Rosji w sprawy Rzeczypospolitej demonstrował, stając w sejmie przed Repninem z obnażoną szablą. Taka postawa, zachęcała również innych do oporu, tych posłów nie można było zastraszyć czy przekupić.

Repnin ułożył nowy plan zatwierdzenia traktatu gwarancyjnego, nie przez cały sejm, lecz delegatów uzależnionych od Rosji, którzy za pieniądze i za urzędy przyjęli traktat. Posłów i senatorów, którzy protestowali, ukarano bezprawnie rekwirując lub grabiąc ich majątki. W październiku 1767 r. porwano w Warszawie i wywieziono do Kaługi biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Załuskiego, senatora Wacława Rzewuskiego i jego syna, posła Seweryna Rzewuskiego. Operacją dowodził osobiście Igelström.

Od 1768 r. Rzeczpospolita Obojga Narodów znajdowała się w zależności politycznej od Imperium Rosyjskiego, które utrzymywało siłą niezmienność polskiego ustroju. Przyczyniało się to do słabości zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zewnętrznej państwa. Na Zachodzie jurgieltnicy dworu rosyjskiego przedstawiali Polaków katolików jako prześladowców innowierców i ostoję ciemnoty. Opłacany przez Katarzynę II francuski filozof François-Marie Arouet, znany powszechnie jako Wolter, prekursor postępu, usprawiedliwiał przed opinią publiczną wszelką agresję rosyjską i przygotowania do rozbioru Polski!

Z Boga ordynansu Konfederacja Barska (1768-1772)

Bezpośrednią reakcją na podejmowane z nakazu Katarzyny II przez ambasadora Rosji Nikołaja Repnina działania w zakresie zawarcia rosyjsko-polskiego traktatu gwarancyjnego, była podjęta próba ratowania suwerenności Rzeczypospolitej. W miasteczku Bar przy granicy z Turcją zawiązano w obronie wiary i wolności konfederację barską. Manifest konfederacji podpisano 29 lutego 1768 r., na kilka dni przed przyjęciem przez sejm delegacyjny, haniebnego traktatu gwarancyjnego z Rosją. Parę dni później, 4 marca, w dniu św. Kazimierza, zawiązano i zaprzysiężono konfederacki związek zbrojny. W dawnej Rzeczypospolitej św. Kazimierz był patronem rycerstwa.
Konfederaci występowali przede wszystkim w obronie niepodległości kraju, wiary katolickiej oraz złotej „wolności szlacheckiej”. Sprzeciwiali się terrorowi wojsk rosyjskich oraz królowi i obozowi reformatorskiemu i kwestionowali legalność panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Członkowie konfederacji byli związani z dynastią saską. Konfederacja Barska była pierwszym polskim powstaniem narodowym w obronie suwerennego bytu Rzeczypospolitej. Konfederaci przedstawili jednoznaczną deklarację ideową, w której walka o zachowanie suwerenności Rzeczypospolitej była obowiązkiem wobec Boga i ludzi, a nadzieją na zwycięstwo w tej walce stawała się Boża Opatrzność, wyrażona na sztandarach słowami „Jezus! Maryja!”.
Wśród animatorów konfederacji pojawił się Marek Jandołowicz, znany wówczas jako ksiądz Marek, superior klasztoru Karmelitów w Barze, kaznodzieja uznawany za proroka i wieszcza. Przypisuje mu się autorstwo modlitw konfederackich, przede wszystkim wierszowanego proroctwa dotyczącego dalszych losów Polski (Proroctwo księdza Marka). Prawie przez cały okres konfederacji był więziony przez Rosjan.

Przywódcami ruchu stali się Józef Pułaski i Michał Krasiński, brat biskupa kamienieckiego Adama Krasińskiego, zaangażowanego silnie w dyplomację barską. Od początku konfederaci szukali sojusznika we Francji. Po roku Francuzi przysłali pomoc w postaci pieniędzy na wyposażenie wojska oraz dużej grupy dobrze przeszkolonych oficerów instruktorów pod dowództwem płk. Charles’a Dumourieza. Wielu zginęło we wspólnej walce, niektórych wysłano razem z Polakami, na Sybir.

Z polskich dowódców największą sławę zyskał Kazimierz Pułaski, syn Józefa Pułaskiego, starosty wareckiego, uważanego za właściwego twórcę konfederacji. Późniejszy bohater wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.
Walki toczyły się przez ponad cztery lata ze zmiennym szczęściem. Po wypowiedzeniu Rosji wojny przez Turcję oraz po przybyciu korpusu francuskiego, zwycięstwo wydawało się bliskie, jednak bardzo liczna regularna armia rosyjska oraz wroga wobec konfederatów postawa Prus i Austrii, które porozumiały się z Rosją co do rozbioru Rzeczypospolitej, doprowadziły do wygaśnięcia powstania barskiego. Konfederacja barska nie zwyciężyła wojsk przyszłych zaborców, stała się jednak pierwszym świadectwem oporu narodu polskiego przeciw zaborcom i zatrzymała bezwładne staczanie się narodu w przepaść unicestwienia i pozostawiła po sobie trwały ślad w świadomości następnych pokoleń Polaków.
Walki z konfederacją barską toczyły się równolegle z wojną rosyjsko-turecką. Sukcesy Rosjan na obu frontach wzbudziły niepokój Prus i Austrii i ich obawę o zachwianie równowagi sił w Europie. Aby temu zapobiec cesarz austriacki Józef II (1741-1790) i król pruski Fryderyk II (1712-1786) nakłonili Katarzynę II do zawarcia porozumienia, w myśl którego, w zamian za tolerancję wobec rosyjskich zdobyczy terytorialnych na południu, caryca miała zgodzić się na wspólny rozbiór Rzeczypospolitej. W dniu 5 sierpnia 1772 roku podpisano w Petersburgu trójstronny traktat rozbiorowy Polski.
W wyniku I rozbioru, Rzeczpospolita straciła ponad 211 tys. km kw., prawie 1/3 obszaru i 35% ludności. Rozbiór Polski i wszelkie traktaty handlowe z niego wynikające miały zostać zatwierdzony na specjalnym sejmie, który obradował w Warszawie w latach 1773-1775. Jego marszałkiem został Adam Poniński, który działał na korzyść Rosji. Pomimo protestów sejm zatwierdził traktaty rozbiorowe oraz towarzyszące im umowy handlowe. Najbardziej niekorzystną z nich była umowa z Prusami, która wprowadzała wysokie cła na towary eksportowane z Polski, a niskie na towary importowane z Prus do Polski. Pod wpływem Rosji powołano do życia nowe ciało polityczne, czyli Radę Nieustającą, w skład której wchodzili posłowie i senatorowie wybrani przez sejm. Rada składała się z pięciu departamentów: Departament Interesów Cudzoziemskich, Departament Policji, Departament Wojskowy, Departament Sprawiedliwości, Departament Skarbu. Na czele każdego z nich stali ministrowie (za wyjątkiem Departamentu Interesów Cudzoziemskich, któremu przewodniczył król).

W dniu otwarcia sejmu 19.04.1773 roku z ostrym protestem przeciwko jego obradom wystąpiło kilku posłów z Litwy na czele z Tadeuszem Rejtanem. Jego bohaterski opór przeciw skonfederowaniu Sejmu Rozbiorowego i zatwierdzeniu traktatu rozbiorowego uznawany jest za jedną z ostatnich pozytywnych prób zastosowania liberum veto. (Liberum veto – z łac. nie pozwalam. Zasada ustrojowa Rzeczpospolitej dająca prawo każdemu z posłów biorących udział w obradach sejmu do jego zerwania, co uniemożliwiało tym samym przyjęcie podjętych na nim uchwał.)

Do historii przeszło wydarzenie, gdy po zakończeniu posiedzenia sejmu posłowie skierowali się do wyjścia, Tadeusz Reytan stanął w drzwiach rozkrzyżowawszy ręce, zaklinając na miłość Boga i ojczyzny rzucił się na próg wołając, żeby deptali jego ciało, uniemożliwiając tym samym opuszczenie sali obrad. Reytan, Korsak i Bohuszewicz cały czas jej nie opuszczali, usiłując zatrzymać na sali posłów, którzy po ogłoszeniu zakończenia sesji udawali się do wyjścia. Posłowie, omijając zdesperowanego posła, opuścili pomieszczenie, czym wyrazili swoją ostateczną zgodę na zatwierdzenie traktatów rozbiorowych. Reytan wyczerpany fizycznie i nerwowo 22 kwietnia opuścił salę sejmową. Po zakończeniu sejmu rozbiorowego Rejtan wyjechał na Litwę, ciężko przeżywał rozbiór Rzeczpospolitej. Wrócił on do swojego majątku, gdzie 8 sierpnia 1780 roku odebrał sobie życie. W późniejszych latach Rejtan stał się symbolem oporu przeciwko upadkowi państwa polskiego, postacią symboliczną, chętnie wykorzystywaną przez polskich patriotów. Jego czyn uwiecznił na słynnym obrazie Jan Matejko.

Sytuacja polityczna w Europie w latach osiemdziesiątych XVIII wieku

W latach poprzedzających zwołanie pamiętnego Sejmu Czteroletniego, zwanego także wielkim (październik 1788 r.), międzynarodowa sytuacja polityczna w Europie sprzyjała planom polskich patriotów przeprowadzenia gruntownej reformy ustroju Rzeczypospolitej. W 1786 r. zmarł najbardziej zawzięty wróg Polski – król pruski Fryderyk II. Katarzyna II przygotowywała się do wojny z Turcją celem podboju dalszych terenów tureckich nad Morzem Czarnym. Cesarz austriacki Józef II dołączył do Rosji, planując rozszerzenie swoich posiadłości na Bałkanach. Do koalicji tych państw pragnął dołączyć Stanisław August, licząc, że za tę cenę uzyska zgodę Katarzyny II na powiększenie liczebne polskiego wojska oraz na przeprowadzenie niektórych reform ustrojowych. W tym celu przybył do Kaniowa, gdzie Katarzyna i Józef II omawiali warunki sojuszu rosyjsko-austriackiego. Król spotkał się ze zdecydowaną odmową ze strony Katarzyny II, która, ufna w swoją militarną potęgę, widziała w Polsce łatwą zdobycz i nie miała zamiaru pomagać polskim patriotom w naprawie ustroju Rzeczypospolitej. Wszakże okolicznością sprzyjającą królowi i obozowi patriotycznemu, planującemu przeprowadzenie reform w czasie zwołanego właśnie sejmu (październik 1788 r.), było wypowiedzenie wojny Rosji przez Szwecję, która pragnęła uwolnić się spod kurateli Katarzyny. Te wydarzenia osłabiły nieco czujność rosyjskiej protektorki wobec Rzeczypospolitej. Dodatkowym czynnikiem odsuwającym nieco sprawy polskie na margines był wybuch burżuazyjnej rewolucji we Francji w 1789 roku.

Pierwszy rozbiór Polski wstrząsnął sumieniami znacznej części społeczeństwa szlacheckiego. Wielu spośród magnatów i szlachty zrozumiało, do czego prowadzi anarchia, będąca następstwem poważnych wad ustroju politycznego i gospodarczo-społecznego. Patriotyczna działalność publicystyczna takich ludzi jak Stanisław Leszczyński, Andrzej Zamoyski, Adam Kazimierz Czartoryski, ks. Stanisław Konarski i innych przyczyniła się do wzrostu świadomości politycznej ludzi odpowiedzialnych za teraźniejsze i przyszłe losy Ojczyzny. Znaczącą rolę odegrała Komisja Edukacji Narodowej poprzez działalność szkolno-oświatową. W nowych warunkach, po zerwaniu z okresem ciemnoty i zacofania okresu saskiego, dorastało nowe pokolenie, które będzie odważnie walczyło o uratowanie państwa przed ostatecznym upadkiem.

Sejm Wielki 1788-1792 i Konstytucja
Zwołany w październiku 1788 r. przez Stanisława Augusta sejm został zawiązany jako sejm konfederacki (przyjmowano uchwały większością głosów), a jego marszałkiem został Stanisław Małachowski, a ze strony Litwy, Kazimierz Nestor Sapieha. Znaczna liczba patriotycznie nastawionych posłów z Ignacym Potockim i Adamem Czartoryskim na czele, wrogo ustosunkowanych do Rosji, liczyła na poparcie Prus. Pruski poseł w Warszawie, Buchholz, w imieniu króla Fryderyka Wilhelma zaproponował przedstawicielom obozu patriotycznego antyrosyjski sojusz. Dla jego realizacji energiczne starania czynili wpływowi masoni, tak ze strony pruskiej jak i polskiej. Jak zgubny dla Polski był ten sojusz, pokazały późniejsze wydarzenia. Wokół Stanisława Augusta zgromadzili się posłowie, także zwolennicy reform, lecz w porozumieniu z Katarzyną II. Głównymi zwolennikami reform byli przedstawiciele młodego pokolenia- m.in. trzydziestoletni Julian Ursyn Niemcewicz, Ignacy Potocki, Stanisław Potocki, Stanisław Małachowski, Adam Kazimierz Czartoryski, Józef Wybicki i Hugo Kołłątaj. W skład stronnictwa konserwatywnego, zwanego także hetmańskim, wchodzili zwolennicy przywilejów szlacheckich i zachowania status quo- Ksawery Branicki, Szczęsny Potocki i Seweryn Rzewuski.
Liczyli oni na pomoc Rosji w utrzymaniu bez zmian ustroju „złotej wolności”. Tymczasem już w pierwszych miesiącach działalności sejmu, pod wpływem potęgujących się w społeczeństwie nastrojów patriotycznych, a zarazem antyrosyjskich, sejm przyjął uchwałę o podniesieniu liczby wojska do 100 tysięcy żołnierzy. Zlikwidowano Departament Wojskowy Rady Nieustającej, a na jego miejsce została utworzona Komisja Wojskowa. Następnie zlikwidowano także Radę Nieustającą, która pełniła funkcję rządu polskiego oraz była symbolem zależności Rzeczpospolitej od carskiej Rosji. Był to cios wymierzony w politykę carycy Katarzyny II. Król Stanisław August Poniatowski widząc sukces stronnictwa patriotycznego, postanowił je poprzeć.
Równocześnie posłowie zażądali wycofania wojsk rosyjskich przebywających na terytorium Rzeczypospolitej. Oznaczało to całkowite zerwanie z rosyjską kuratelą. Przeciwny tym ostatnim poczynaniom był Stanisław August, który nie ufał deklaracjom rządu pruskiego. Przypuszczał, że nie wystąpi on w obronie państwa polskiego w przypadku, gdy zostanie zaatakowane przez wojska rosyjskie. Wbrew zastrzeżeniom ze strony monarchy, przywódcy obozu patriotycznego doprowadzili do zawarcia przymierza polsko-pruskiego.

Realizacja aukcji wojska do liczebności 100 tysięcy przebiegała niepomyślnie. W skarbie nie było na ten cel odpowiednich funduszów. W tej sytuacji sejm podjął uchwałę o podwyższeniu podatków o 10% od dochodów z dóbr szlacheckich i 20% od duchowieństwa. Jednak wpływy pochodzące z tego podatku okazały się dużo mniejsze niż przewidywano, ponieważ szlachta ukrywała swoje prawdziwe dochody i podawała zaniżone dane. W związku z zaistniałym faktem sejm rok później, w listopadzie 1789r. uchwalił zmniejszenie liczebności armii do 65tys.

Największym dokonaniem Sejmu było uchwalenie Konstytucji 3 Maja 1791r. Prace nad projektem prowadzone były w pełnej konspiracji od 1788rr. przez Małachowskiego, Kołłątaja i Potockiego. Konstytucja wprowadzała w Polsce monarchię konstytucyjną oraz trójpodział władzy. Władza ustawodawcza miała należeć do Izby Poselskiej i Senatu. Zniesiono liberum veto oraz instrukcje poselskie, a decyzje miały być podejmowane większością głosów. Kadencję sejmu ustalono na 2 lata, a co 25 lat miał się zebrać sejm, by wprowadzić konieczne zmiany w ustawie zasadniczej. Władzę wykonawczą powierzono królowi i Straży Praw złożonej z prymasa oraz ministrów: policji, spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, wojny i skarbu. Członkowie Rady byli mianowani przez monarchę. Ministrowie ponosili odpowiedzialność za swoje decyzje przed sejmem. Twórcy Konstytucji zrezygnowali z wyboru króla i wprowadzili zapis o dziedziczeniu tronu w dynastii saskiej. W wypadku jej wymarcia, sejm miał prawo wybrać kolejną dynastię rządzącą. We władzy sądowniczej również przeprowadzono zmiany. Utworzono sądy stanowe oraz I instancji. Religią panującą ustanowiono katolicyzm, ale inne wyznania były przez państwo tolerowane. Zniesiono podział na Koronę i Wielkie Księstwo Litewskie poprzez wprowadzenie jednych wspólnych instytucji-skarbu, wojska i rządu.

Mieszczaństwo polskie w XVIII w. stało na dużo gorszej pozycji niż mieszczaństwo w innych krajach europejskim. Przyczyną takiego stanu rzeczy była wysoka pozycja szlachty, która wciąż wzmacniała swoją pozycję poprzez wprowadzanie kolejnych przywilejów. Mieszczaństwo odgrywało więc bardzo znikomą rolę polityczną, a ze zdaniem mieszczan praktycznie nikt się nie liczył.

W trakcie obradowania sejmu w listopadzie 1789r. w Warszawie odbyła się czarna procesja, w której wzięli udział mieszczanie z miast królewskich. Inspiracją procesji były wydarzenia w Paryżu, a jednym z inspiratorów-Hugon Kołłątaj. Zjednoczyli swoje siły i podpisali “Akt zjednoczenia miast”, w którym stwierdzali, że mieszczanie będą od tej pory działać wspólnie domagając się zrównania ze szlachtą w podstawowych uprawnieniach oraz przywrócenia utraconych praw miejskich. Wspólny marsz mieszczan wzbudził niepokój wśród szlachty i magnatów. Bali się oni powtórzenia wydarzeń trwającej wówczas rewolucji francuskiej. Mieszczanom udało się więc wywalczyć swoje prawa i dopiąć celu. W kwietniu 1791r. uchwalono w sejmie prawo o miastach, które umożliwiło mieszczanom zamieszkującym miasta królewskie nabywanie dóbr ziemskich oraz zapewniło im dostęp do zamkniętych dla nich dotąd urzędów. Mieszczanom pozwolono także wystawić swoich przedstawicieli do sejmu, ale nie przyznano im prawa głosu. Objęto ich także prawem, które zakazywało aresztowania i więzienia bez przedstawienia wyroku sądowego oraz zmniejszono zaostrzenia odnośnie zdobywania szlachectwa, a także unieważniono przepisy zakazujące szlachcie w miastach zajmowanie się rzemiosłem oraz handlem.
Władza wykonawcza przypadła w udziale królowi oraz Straży Praw. Zniesiono wolną elekcję i wprowadzono monarchię dziedziczną. Jedynie w wypadku wymarcia członków dynastii, szlachta miała dokonać wyboru następnej dynastii. Następcą Stanisława Augusta Poniatowskiego został Fryderyk August Saski. Straż Praw została powołana by pomagać królowi w sprawowaniu rządów. W jej skład wchodzili ministrowie: spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, skarbu, policji i wojny oraz prymas.
Władzę sądowniczą sprawować miały sprawiedliwe sądy. W Konstytucji znalazły się zapisy mówiące o reformie wymiaru sprawiedliwości. Miano powołać stale obradujące sądy miejskie oraz sądy ziemskie, nad którymi kontrolę sprawować miał Trybunał Koronny wraz z sądem asesorskim.

W ustawie zasadniczej z 1791r. znalazły się też zapisy dotyczące miast, które pokrywały się z uchwalonymi prawami podczas obrad Sejmu Czteroletniego. Wprowadzono także suwerenność narodu, przez który rozumiano jednak tylko szlachtę. Utrzymano poddaństwo chłopów, jednak opiekę poddanych oddano prawu i rządowi, co pozbawiło szlachtę najwyższej nad nimi władzy. Nie mogli oni np. sami unieważnić umowy zawieranej z chłopami dotyczącej wprowadzenia czynszu w miejsce pańszczyzny.

Chociaż Konstytucja wprowadziła wiele nowych rozwiązań, to trudno stwierdzić, że doszło do demokratyzacji ustroju. Zmniejszyła się liczba osób mających prawa wyborcze, a w kwestii żydowskiej nie podjęto żadnych ustaleń. Katolicyzm uznano za panującą religię, jednak pozostałe wyznania, o ile były uznane przez państwo, cieszyły się ogólną tolerancją.
Konstytucja 3 Maja była bardzo dużym osiągnięciem. Udało się wprowadzić wiele reform, które miały umożliwić dalszy rozwój państwa w wielu dziedzinach. Wprowadzono monarchie konstytucyjną.

Obrady Sejmu Czteroletniego były znaczącym wydarzeniem w historii Polski. Była to próba ratowania Rzeczpospolitej przed upadkiem i podziałem ziem przez Austrię, Rosję i Prusy. Konstytucja 3 Maja była wielkim osiągnięciem na skalę europejską. Jej uchwalenie pokazało, że są ludzie, którym zależy na państwie i na jego dalszym rozwoju. Chociaż podczas jej tworzenia wzorowano się na rozwiązaniach amerykańskich, angielskich i francuskich, to jej zapisy były oryginalne. Pierwsza ustawa zasadnicza na starym kontynencie zapisała się w historii jako wyraz patriotyzmu.

 

Koniec części pierwszej. W opracowaniu wykorzystano ogólnodostępne fotografie obrazów i tekstów publikowane w Internecie.