Zabytki bronią naszej historii

ZABYTKI BRONIĄ NASZEJ HISTORII. 

Autor – Konrad

WSTĘP
USTAWA z dnia 23 lipca 2003 r. – o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (z późniejszymi zmianami)

FRAGMENTY
Rozdział 1. Przepisy ogólne
Art. 3. [Definicje] Użyte w ustawie określenia oznaczają: …
6)prace konserwatorskie – działania mające na celu zabezpieczenie i utrwalenie substancji zabytku, zahamowanie procesów jego destrukcji oraz dokumentowanie tych działań;
7)prace restauratorskie – działania mające na celu wyeksponowanie wartości artystycznych i estetycznych zabytku, w tym, jeżeli istnieje taka potrzeba, uzupełnienie lub odtworzenie jego części, oraz dokumentowanie tych działań; …
15)otoczenie – teren wokół lub przy zabytku, wyznaczony w decyzji o wpisie tego terenu do rejestru zabytków w celu ochrony wartości widokowych zabytku i jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych. …

Art. 6. [Zabytki podlegające ochronie i opiece]
1. Ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania:
1) – zabytki nieruchome będące, w szczególności:
b) układami urbanistycznymi, ruralistycznymi i zespołami budowlanymi; …
e) obiektami techniki, a zwłaszcza kopalniami, hutami, elektrowniami i innymi zakładami przemysłowymi (FABRYKA OŁÓWKÓW);
h) miejscami upamiętniającymi wydarzenia historyczne (patrz- KRÓTKA HISTORIA FABRYKI OŁÓWKÓW) bądź działalność wybitnych osobistości lub instytucji.

Rozdział 2. Formy i sposób ochrony zabytków
Art. 7. [Formy ochrony zabytków] Formami ochrony zabytków są m.in.:
1) – wpis do rejestru zabytków; …
4) – ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy …

Rozdział 3. Zagospodarowanie zabytków, prowadzenie badań, prac i robót oraz podejmowanie innych działań przy zabytkach.
Art. 25. [Zagospodarowanie zabytku nieruchomego]
1. Zagospodarowanie na cele użytkowe zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru wymaga posiadania przez jego właściciela lub posiadacza:
1) – dokumentacji konserwatorskiej określającej stan zachowania zabytku nieruchomego i możliwości jego adaptacji, z uwzględnieniem historycznej funkcji i wartości tego zabytku, jak również możliwości jego dostosowania dla osób ze szczególnymi potrzebami;
2) – uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu prac konserwatorskich przy zabytku nieruchomym, określającego zakres i sposób ich prowadzenia oraz wskazującego niezbędne do zastosowania materiały i technologie;
3) – uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu zagospodarowania zabytku nieruchomego wraz z otoczeniem oraz dalszego korzystania z tego zabytku, z uwzględnieniem wyeksponowania jego wartości.
2. W celu spełnienia wymagań, o których mowa w ust. 1, wojewódzki konserwator zabytków jest obowiązany nieodpłatnie udostępnić do wglądu właścicielowi lub posiadaczowi zabytku nieruchomego posiadaną przez siebie dokumentację tego zabytku oraz umożliwić dokonywanie niezbędnych odpisów z tej dokumentacji. …

Art. 27. [Zalecenia konserwatorskie]
Na wniosek właściciela lub posiadacza zabytku wojewódzki konserwator zabytków przedstawia, w formie pisemnej, zalecenia konserwatorskie, określające sposób korzystania z zabytku, jego zabezpieczenia i wykonania prac konserwatorskich, a także zakres dopuszczalnych zmian, które mogą być wprowadzone w tym zabytku. …

WYZNACZENIE STREF OCHRONY KONSERWATORSKIEJ
Wyznaczenie stref ochrony konserwatorskiej ma na celu ochronę, utrzymanie i zachowanie najwartościowszych elementów zabytkowych, kulturowych i krajobrazowych. Nie ogranicza to wprowadzania nowych funkcji i nowej zabudowy, lecz w sposób harmonijny i zgodny z charakterem zabytkowej zabudowy w regionie. Wszystkie działania związane z realizacjami inwestycji w obrębie stref ochrony konserwatorskiej należy uzgadniać z wojewódzkim konserwatorem zabytków.

KRÓTKA HISTORIA FABRYKI OŁÓWKÓW
1889 – 30-letni inż. Stanisław Majewski (wraz z inż. Józefem Zaborskim i Stanisławem Starzeńskim) założył w Warszawie pierwszą w kraju wytwórnię ołówków.

1894 – Po szybkim rozwoju fabryki w stolicy, inż. Stanisław Majewski przeniósł zakład do Pruszkowa, gdzie zakupił plac i budynki po fabryce igieł. Po kilku miesiącach uruchomiono tam Fabrykę Ołówków. Z fabryki było blisko do stacji towarowej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Produkcja ołówków wymagała bowiem sprawnej dostawy i obróbki surowca drzewnego, grafitu, kaolinu, wosków i innych materiałów.

1899 – Przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółką akcyjną “Majewski i S-ka”, (założyciele: Stanisław Majewski i książę Michał Korybut-Woroniecki). Ciekawostka – kapitał zakładowy spółki był w całości polski. Także pracownicy – to tylko Polacy. Przyjęto plan rozwojowy zakładów.

1907/1914 – Dopiero, ze względu na wcześniejszy kryzys gospodarczy, zaczęto wprowadzać założone plany. Kupiono specjalistyczne maszyny, zaopatrzono budynki w energię elektryczną i cieplną (były to m.in. parowy generator i kotłownia).
Wybudowany wysoki komin stał się dominantą wpisaną na długo w panoramę Pruszkowa.
Przed I. wojną światową nastąpił dynamiczny rozwój fabryki. Planowano też dalszą mechanizację zakładu. Specjalnie w tym celu (i również w celu rozwoju prac badawczych) przeznaczano część zysków.
Pruszkowska firma bardzo dobrze radziła sobie na rynku śmiało konkurując z prominentami branży ołówkarskiej z Niemiec i Austro-Węgier. Ołówki z Pruszkowa eksportowane były do Europy, także na inne kontynenty, np. do Indii, Argentyny i Australii.

1914, lipiec – 1918, listopad – I. wojna światowa; walki w okolicach Pruszkowa były jednym z epizodów bitewnych pomiędzy wojskami niemieckimi a rosyjskimi.
12-18 października – Pruszków został zaatakowany silnym ostrzałem niemieckiej artylerii. Zrujnowano wszystkie zakłady przemysłowe w mieście, w tym także poważnie uszkodzono budynki Fabryki Ołówków. Jak się okazało, atak na fabrykę nastąpił pod naciskiem niemieckiego właściciela i producenta ołówków konkurencyjnej firmy Faber- Castell. Niemcy wkroczyli do miasta.
Rosjanom, przy dużej przewadze liczebnej, udało się w kontrataku odepchnąć oddziały Niemców i zmusić do wycofania.

1915, sierpień – Niemcy bez walki zajęli Pruszków i Żbików.
Wycofujące się z Pruszkowa wojska rosyjskie zarządziły ewakuację Fabryki Ołówków do Rosji. Wywieziono niezniszczone przez Niemców maszyny oraz zgromadzone surowce. Razem z transportem wyjechały z Pruszkowa rodziny Majewskich i Zaborskich oraz część pracowników.

1918 – Majewscy z załogą powrócili do Pruszkowa i rozpoczęli odbudowę fabryki pozyskując na ten cel fundusze z Pocztowej Kasy Oszczędności oraz z Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Dzięki ogromnemu poświęceniu założycieli i załogi fabrykę udało się odbudować i jednocześnie znacznie zmodernizować. Z czasem ster zarządzania fabryką przejęło kolejne pokolenie.

1930/1939 – Okres ten uważa się za czas największego rozwoju fabryki. Oprócz wyrobów ołówkowych zaczęto produkować inne artykuły biurowe.

1937 – Na światowej wystawie w Paryżu ołówki grafitowe techniczne “Polonia 340” zostały uznane za najlepsze na świecie, a fabryka została uhonorowana złotym medalem.

1939, wrzesień – 1945 – II. wojna światowa. Działania wojenne nie przerwały produkcji fabryki, nie poczyniły większych zniszczeń budynków. Zakład pozostał liderem w swojej branży. Znaczna część produkcji przeznaczona była dla wojska niemieckiego.
Wielu pracowników fabryki czynnie działało w ruchu oporu. Istniała nawet przez pewien czas rusznikarnia dla naprawy broni.

1944, maj – Niemcy aresztowali i wywieźli na Pawiak około 20 pracowników fabryki. Działania Leszka Majewskiego i przekazanie Niemcom znacznej sumy pieniędzy pozwoliły uwolnić większość z nich. Załoga fabryki organizowała wiele akcji pomocowych, w miejscach takich, jak: obóz przejściowy Dulag 121, szpital na Tworkach i groe innych.
Po zakończeniu wojny zorganizowano w fabryce punkt pomocy żołnierzom II Armii Wojska Polskiego podążającym na zachód.

1945 – Nastąpiła próba upaństwowienia firmy, co miało miejsce trzy lata później.

1946 – Podpisano umowę wstępną dzierżawy fabryki z Centralnym Zarządem Spółdzielczości Pracy “Społem”. Był to kolejny krok mający uchronić przedsiębiorstwo przed upaństwowieniem.

1948 – Zakład upaństwowiono.

1951 – Zmieniono nazwę fabryki na „Pruszkowskie Zakłady Materiałów Biurowych”.
60. i 70. lata – Zmodernizowano większość działających maszyn, uruchomiono nową kotłownię oraz wybudowano kilka nowych budynków. Znacznie wzrosła produkcja.

1969 – Zbudowano na terenie fabryki kryty basen z podgrzewaną wodą, dostępny także dla mieszkańców.

1995 – Fabryka, po próbach jej odzyskania przez byłych właścicieli, została sprywatyzowana. Spadkobiercy dawnych akcjonariuszy weszli w posiadanie 65% akcji, pozostałe 35% stało się własnością pracowników. Fabryka powróciła do dawnej nazwy “St. Majewski – Spółka Akcyjna”.

2010 – Nastąpiła fuzja Fabryki Ołówków ze Strzegomskimi Zakładami Wyrobów Papierowych “Unipap”. Z połączenia obu fabryk powstała największa w Polsce grupa produkcyjno-handlowa na rynku artykułów szkolno- biurowych.

2014 – Firma zmieniła siedzibę, przenosząc się do nowo wzniesionych budynków przy ul. Kredkowej.
Prezes zarządu fabryki w okolicznościowym przemówieniu powiedział m.in.: “… liczę, że teren po naszej dawnej fabryce doda wkrótce uroku dynamicznie zmieniającemu się miastu”. Nowa fabryka została oddana w 125 rocznicę powstania firmy.

NOWA HISTORIA BYŁEJ FABRYKI – RESTAURACJA „UCIERANIE TREŚCI”
„Po starej fabryce pozostały zabytkowe budynki i ulica o nazwie Ołówkowa.”
Po przeprowadzce firma pozostawiła zabudowania pochodzące z różnych lat. Obecnie zachowały się tylko trzy najstarsze budynki. Staraniem rodziny Majewskich wpisane zostały do rejestru zabytków, stare budynki graficiarni i ołówkowni, a także komin fabryczny oraz charakterystyczna wieża ciśnień. Ponoć dwa z nich mają być przekształcone na lofty? (Na obecnym planie miasta były teren fabryczny ograniczają ulice: Sienkiewicza, Ołówkowa, Przemysłowa i Obrońców Pokoju, dawniej ul. Cedrowa.) Teren (poza wyodrębnioną działką) został przejęty przez dewelopera.

Trzeci obiekt (wraz z osobną działką), odkupił prywatny inwestor pan Artur Cyronek, aby podczas prac konserwatorskich i restauratorskich, otoczyć go szczególną starannością, troską, odpowiedzialnością i klimatem, co jest widoczne już na „pierwszy rzut oka” zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz budynku.

2014, listopad – W pomieszczeniach graficiarni byłej pruszkowskiej Fabryki Ołówków otwarto restaurację „Ucieranie Treści”.

Architekt Jan Szuliński na zlecenie Urzędu Miejskiego w Pruszkowie w opracowaniu “Gminny program opieki nad zabytkami dla miasta Pruszkowa na lata 2011 – 2015”, wskazał listę obiektów proponowanych do uwzględnienia w ramach aktualizacji gminnej ewidencji zabytków nieruchomych, wymieniając w punkcie 18. “Ołówkowa 1 – dawna fabryka ołówków “St. Majewski i S-ka” (dwa budynki dawnej fabryki)”. Załączony do opracowania aneks obejmuje ewidencję 109 obiektów, brak w nim Ołówkowej 1. Dlaczego ???.

Pan Artur Cyronek na stronie głównej portalu restauracji „Ucieranie Treści” tak pisze:
„Jeszcze przeszło 90 lat temu nikt nie pomyślałby, że w miejscu, w którym się teraz znajdujemy może powstać restauracja. W tamtych czasach mieściło się tu jedno z kluczowych pomieszczeń Fabryki Ołówków St. Majewskiego [chodzi o biuro właściciela]. [Oraz] zamiast stołów i krzeseł można było znaleźć wielkie młyny, w których rozdrabniano grafit, a według robotniczego żargonu – ucierano treść. Właśnie od określenia tego procesu wzięła się nazwa naszej restauracji. Budynek, w którym mieści się lokal to najstarsza część dawnych zakładów i niewielki ich fragment, który dotrwał do naszych czasów. Wówczas była tu… stołówka robotnicza.”
„[..] architektura poprzemysłowa, jeśli jest [-]zagospodarowana z pomysłem i w jakiś sposób koresponduje z jej dawnym przeznaczeniem, przynosi satysfakcję i nie tylko [..] najbardziej cieszy chęć odnawiania starych budynków zamiast ich wyburzania, nadawanie im nowego przeznaczenia oraz kontynuowanie rozpoczętej lata temu historii.”
„To, co mogą Państwo znaleźć w naszym menu jest odzwierciedleniem tamtej kuchni i tamtego sposobu jadania. Stawiamy na naturalność, solidne porcje, prostotę i polskie produkty. Wiele naszych receptur to oryginalne przepisy wiekiem znacznie przewyższające naszych kucharzy.”

JESZCZE SŁÓW KILKA O ARCHITEKTURZE

Styl przemysłowy w architekturze, określany też mianem industrialnego, pojawił się wraz z rewolucją przemysłową. Cechuje go prostota i oszczędność w formie oraz w materiałach. Budynki wznoszone w tym stylu wyróżnia przede wszystkim funkcjonalność – gdyż mają być one wygodne i tanie w użytkowaniu.

Jakie są cechy stylu industrialnego?
„Cechami charakterystycznymi są duże przeszklenia, wysokie pomieszczenia, niewielka ilość dekoracji, [czystość przestrzeni, wydobycie jej piękna] , ograniczenie w zastosowaniu użytych materiałów, kolorów, które powodują optyczne powiększenie pomieszczeń. Z detali, jeżeli jest to możliwe, nieukrywanie instalacji, pokazanie konstrukcji murowanej, żelbetowej, stalowej. Industrialny styl lubi „prawdziwe” materiały takie jak metal, beton, cegła, szkło, lustro, stare drewno, a z kolorów biel, czerń, szarość. Oczywiście zastosowanie innych kolorów nie oznacza wykluczenia możliwości stworzenia klimatu industrialnego.
Obok ściany ze starej cegły pojawia się kolor bordowy, dekoracje w kolorze czarnym lub miedzianym. Całość musi być spójna i tworzyć klimat.. (Urban). Tak jak zdanie „Mniej znaczy więcej” (Ludwig Mies Van der Rohe), idealnie opisuje główną z cech stylu industrialnego.
[„Ucieranie Treści”] – Wystrój wnętrza utrzymany jest w industrialnym klimacie nawiązującym do historii obiektu. Ściany są z nietynkowanej, oryginalnej twardo palonej czerwonej cegły, w której miejscami widać ślady po metalowych konstrukcjach. Oryginalna jest też posadzka z płytek. Wiszące na ścianach fotografie i slajdy na ekranie plazmowym, przenoszą gości w świat życia dawnej fabryki. Prostotę i wyrazistość lokalu ocieplają kolorowe krzesła, wiszące lampy i pojemniki z kredkami na stołach.”

Jak czytamy – same plusy. Niestety i w tym temacie pojawił się problem – „niezgodność interesów” pomiędzy restauracją (praca nocna w weekendy) a lokatorami później wzniesionych bloków mieszkalnych obok zabytkowego budynku. Odległość między obiektami została w zasadzie zachowana, ale ze względu na specyfikę miejsca, można było ustanowić strefę ochrony konserwatorskiej wg j.w. „USTAWY z dnia 23 lipca 2003 r. – o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami” i wprowadzić, np. w Miejscowym Planie Zagospodarowania Terenu, pas ochronny z wysokiej zieleni, by zmniejszyć maksymalnie wzajemne niekorzystne oddziaływanie. Ktoś o tym zapomniał lub nie pomyślał, czy skrócił niechcący drogę administracyjną?

W powyższym tekście mogą pojawić się nieścisłości ze względu na różnice w danych źródłach.

Źródła: https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/ochrona-zabytkow-i-opieka-nad-zabytkami
http://www.ucieranietresci.pl/
https://www.skorupski-studio.pl/drugie-zycie-starych-fabryk-styl-industrialny-coraz-bardziej-popularny
http://polaneis.pl/gastronomia/restauracja-ucieranie-tresci-w-pruszkowie-k-warszawy-co-oznacza-ta-dziwna-nazwa
https://pl.wikipedia.org/wiki/Styl_przemysl%C5%_w_architekturzehttps://www.skorupski-studio.pl/drugie-zycie-starych-fabryk-styl-industrialny-coraz-bardziej-popularny
https://asensosa.com/styl-industrialny-cechy-charakterystyczne