Zabytki bronią Naszej historii. Czy my chronimy zabytki?

WSTĘP

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wprowadza nas w temat, który dla każdych władz miejscowych bywa (jest?) trudnym i skomplikowanym zadaniem.
Na podstawie powyższej ustawy pruszkowski magistrat zamówił kilkanaście lat temu, w firmie ARTECA – GMINNY PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI DLA MIASTA PRUSZKOWA NA LATA 2011-2015. (autor – arch. Jan Szuliński). Podstawą dla rozpoznania pruszkowskich zabytków oraz ich oceny była wykonana w 2009 r. gminna ewidencja zabytków.

W części powyższego opracowania, pt. PRAWA I OBOWIĄZKI GMINY W ZAKRESIE W ZAKRESIE OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO, [poniżej cytaty z opracowania] m.in. czytamy, że: „Prawa i obowiązki gminy regulują zapisy zawarte w Ustawie o samorządzie gminnym z dn. 8 marca 1990 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591, z późniejszymi zmianami): Zgodnie z art. 7 ust.1 pkt. 9, wykonywanie zadań w zakresie kultury i ochrony zabytków jest ustawowym zadaniem samorządów. W szczególności zadania te obejmują sprawy m.in. ładu przestrzennego, kultury, ochrony zabytków i opieki nad zabytkami.” …
„- sprawowanie opieki nad zabytkami, w tym finansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku, do którego jednostka samorządu terytorialnego posiada tytuł prawny (art.71),
– prawo udzielania przez Radę Miasta, w trybie określonym odrębnymi przepisami, dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków (art.81)”.

W myśl obowiązującej ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wprowadzone zostały również pojęcia ochrony i opieki nad zabytkami (art. 4, 5):
– „Ochrona zabytków polega na podejmowaniu przez organy administracji działań mającym na celu zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie kradzieży – uszczerbek dla wartości zabytków, udaremnianie zniszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków, i utrzymanie, zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować: przeciwdziałanie zaginięciu lub nielegalnemu wywozowi zabytków za granicę, kontrole stanu zachowania i przeznaczenia zabytków, uwzględnienie zadań ochronnych w planowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.”
– „Opieka nad zabytkiem w rozumieniu ustawy sprawowana jest przez jego właściciela lub posiadacza i polega na zapewnieniu warunków naukowego badania i dokumentowania zabytku, prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku, zabezpieczenia i utrzymania budynku oraz jego otoczenia w jak najlepszym zachowanym stanie, a także korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości, popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz o jego znaczeniu dla historii kultury.”

CO ROZUMIEMY JAKO ZABYTEK? – Zgodnie z ustawą (art. 3) zabytkiem określona jest nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, której zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.”

PAŁAC TEICHFELDÓW W PRUSZKOWIE

KRÓTKA HISTORIA PAŁACU

1872 – Jakub Teichfeld wybudował w Pruszkowie eklektyczny pałac (przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic: Bolesława Prusa i Armii Krajowej). Pałac przez długie lata był rezydencją rodziny Teichfeldów. Właściciel był współinicjatorem wzniesionej na terenie nieruchomości, Fabryki Porcelany (budowa 1872 lub 1880 r.).

1907 – Pałac został przebudowany i rozbudowany, pozostając w tym kształcie do dzisiaj. W okresie międzywojennym fabryka i pałac stanowiły własność rodziny Ehrenreichów. W latach tuż powojennych, po wkroczeniu Armii Czerwonej, mieściła się tu placówka NKWD i UBP. Jeszcze w latach sześćdziesiątych XX w. na ścianach piwnicznych były widoczne napisy wyryte przez więzionych. Budynek w okresie PRL-u, potocznie nazywany Pałacem Porcelitu lub Pałacem Teichfelda, został siedzibą Państwowego Instytutu Szkła i Ceramiki, a także pełnił funkcję wzorcowni wyrobów zakładów produkcji porcelitu. Po przeprowadzce instytutu do Warszawy, pałac i fabrykę przekazano kierownictwu Pruszkowskich Zakładów Porcelitu w użytkowanie.

24.05.1976 – Zabytkowy pałac Jakuba Teichfelda z XIX w., w oparciu o decyzję Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, został wpisany do rejestru zabytków pod nr rej. A-889 dec., Pałacyk jest położony na działce nr ew.523 obr. 23 w Pruszkowie przy ul. Armii Krajowej 77. Od tej pory stał się on obiektem chronionym prawem ze względu na powyższy zapis w rejestrze.

2001 – Zakłady Porcelitu ogłosiły upadłość. Teren fabryki wraz z pałacem wykupił w 2005 roku deweloper budowlany (firma Longbridge), który rozebrał budynki fabryki i w tym miejscu wzniesiony nowy kompleks wielorodzinnych budynków mieszkalnych nazwał “Osiedlem przy Pałacu”.
Eklektyczny pałac jest to dwukondygnacyjny, podpiwniczony budynek, nakryty niskim czterospadowym dachem. W elewacjach rezydencji znajduje się kilka ryzalitów zwieńczonych trójkątnymi szczytami. Do boku przylega czterokondygnacyjna, kwadratowa wieża. W okresie powojennym do pałacu dostawiono od strony ul. Armii Krajowej szpetną, bezstylową dobudówkę. Całość była otoczona niewielkim parkiem.

Obecnie budynek jest ostatnim zachowanym obiektem z dawnego zespołu fabrycznego, którego ostatnie relikty rozebrane zostały w 2005 r. pod zabudowę mieszkaniową. Prawie do teraz odbywały się co jakiś czas rozmowy pomiędzy miastem a firmą deweloperską – co dalej z pałacem? Rozmowy nie przyniosły właściwie żadnego rezultatu. Wydaje się (biorąc oczywiście pod uwagę wszelkie okoliczności), że temat pałacu to jak gra w ping-ponga, albo trochę przerzucanie gorącego kartofla. Trzeba coś zrobić, ale jak i co, bo nieco parzy. Obiekt znajduje się obecnie w rękach prywatnych, użytkowany tylko częściowo, jest w złym stanie technicznym i ulega stopniowej degradacji. Budynek wymaga podjęcia jak najszybszych, kompleksowych prac remontowych. W pobliżu budynku, od strony południowej znajdował się obecnie nieistniejący park, figurujący wciąż w wojewódzkiej ewidencji zabytków.

JESZCZE SŁÓW KILKA O ARCHITEKTURZE

CO OZNACZA SŁOWO „EKLEKTYCZNY”?

Definicja słowa „eklektyczny” jest następująca: to taki, który łączy w sobie różne i niejednorodne cechy, składniki, elementy, style, idee, poglądy czy koncepcje, także taki, który odnosi się do eklektyzmu.

EKLEKTYZM W ARCHITEKTURZE
Jest to kierunek, który skupiał się na łączeniu w jednej budowli w bardzo swobodny sposób nieraz niezgodnych ze sobą elementów z różnych stylów. Tego typu nurt występował w wielu epokach. Jednak od końca XIX do początków XX wieku krył się pod postacią historyzmu. Stosowano go świadomie i programowo, a swoim obszarem obejmował całą Europę i Amerykę Północną. Zbiegł się z secesją, łącząc i tworząc wspaniałe, monumentalne dzieła. Początki jego są bardzo zuchwałe. Śmiało łączył różne gatunki aż w pewnym momencie ujednolicił się i uporządkował. Przykładem są eklektyczne kamienice miejskie, w których możemy zaobserwować ogrom cech renesansowych czy neorenesansowych. Przypatrzmy się oknom, z charakterystycznymi ozdobami i kolumnami. Pięknym przykładem budowli eklektycznej jest Statua Wolności w Nowym Jorku. Olśniewa monumentalnością i rozmachem w rozmiarze. Doskonale nawiązuje do tego nurtu także Teatr imienia Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Teatr Polski w Bielsku-Białej.

EKLEKTYZM
Styl eklektyczny dzieli się na :
eklektyzm historyczny (zwany historyzmem) – gdy dany styl powielany jest w miarę wiernie, bez wtrąceń obcych,
eklektyzm romantyczny, łączący w ramach jednego obiektu różne style w sposób dowolny i przypadkowy, w rezultacie – zaprzeczając ich logice.

Naśladownictwo staje się powszechną regułą. Wartość budynku mierzy się bogactwem i przepychem dekoracji. W okresie eklektyzmu masowo produkowane były zdobienia z gipsu i zaprawy (odlewy) oraz z blach, zastępując nimi elementy dawniej odkuwane w kamieniu

Eklektyzm – historyzm przyporządkowuje “neo – style” do obiektów w zależności od ich przeznaczenia:
– ratusze – przeważnie neogotyk, rzadziej style późniejsze,
– obiekty szkolnictwa akademickiego – neogotyk (nawiązanie do tradycji i wzorów budownictwa pierwszych uniwersytetów) – obiekty szkolnictwa niższego i średniego – neogotyk i neorenesans (charakterystyczne zwłaszcza dla gmachów Cesarsko-Królewskiej Austrii),
– teatry, opery, filharmonie – neobarok,
– gmachy sądów, banków czy muzeów – neoklasycyzm,
– rezydencje miejskie, pałace, kamienice – neorenesans, neobarok, secesja.