Lata 1920-1925 , Żelazowa Wola. Młyn wodny. fot. Jaroszyński

Rozwój pruszkowskiego przemysłu

Autor Beata Turczyn

W połowie XIX wieku powstaje „Żelazna Droga”, Warszawsko – Wiedeńska linia kolejowa, pierwsza na ziemiach polskich. W Pruszkowie utworzono pierwszą stację od Warszawy, na pierwszym odcinku do Grodziska Mazowieckiego. Uroczyste otwarcie tego odcinka miało miejsce 14 czerwca 1845 roku. Najważniejszym pasażerem tego czasu był namiestnik Iwan Paskiewicz, otoczony świtą osobistości i dostojników. Pruszkowska stacja w 1872 r. doczekała się mijanki, drugiego toru, w przeciwnym kierunku z Warszawy do Skierniewic [1].

Dzięki Kolei Warszawsko Wiedeńskiej Pruszków, ze skromnej mazowieckiej wioski, zaczął przeobrażać się znaczące miasto przemysłowe. Wtedy zaczęły powstawać tu warunki do budowania wielu zakładów przemysłowych. Wraz z rozwojem Warszawy wzdłuż linii kolejowej rozwiało się rolnictwo i warzywnictwo.

W związku z rozwojem regionu i odwiedzinami wielu inwestorów, zaczęły powstawać miejscowości wypoczynkowe i lecznicze. Pruszków jednak nie mógł konkurować z pobliskimi miejscowościami. Brak lasów i bagnista, nieatrakcyjna Utrata nie przyciągały turystów, ale zaczęły powstawać zakłady przemysłowe.

Pierwszym dużym zakładem, który powstał w pobliżu Pruszkowa, była cukrownia „Józefów” zbudowana na terenach Płochocina, 8 km od pruszkowskiej stacji kolejowej. W 1875 r. cukrownia została połączona bocznicą kolejową z Pruszkowem, co ożywiło ruch kolejowy na pruszkowskiej stacji [2]. Cukrownia w pewnym stopniu ożywiła gospodarczo region, ale głównym czynnikiem rozwoju był rozwój przemysłu w samym Pruszkowie, który nastąpił w latach 80-tych XIX wieku. Do pracy w fabrykach zaczęli przybywać mieszkańcy okolicznych wsi oraz duża grupa ludności napływowej.

Zaistniała sytuacja stała się impulsem do rozwoju osady. Zaczęły więc powstawać nowe domy, zapotrzebowanie na mieszkania było ogromne. Drewniana wieś zatracała swój wygląd i przeobrażała się w osadę miejską [3].

W końcu lat siedemdziesiątych XIX wieku, na terenie Pruszkowa działał młyn wodny na rzece Utracie, będący własnością folwarku. Zatrudniano tam najemnych pracowników. Istniała też kuźnia dworska zatrudniająca miejscowych kowali. Sam folwark, czasami i w okresie sezonowym, korzystał z siły roboczej okolicznych mieszkańców [4]. Natomiast, pierwszy zakład przemysłowy w Pruszkowie powstał w 1878 roku. Była to nieduża wytwórnia farb i lakierów.

Pod koniec XIX wieku, na terenie Pruszkowa i Żbikowa utworzył się duży ośrodek przemysłowy z 11 zakładami zatrudniającymi łącznie ponad 1100 pracowników [5]. Pod względem produkcji i zatrudnienia, największym były warsztaty naprawcze taboru kolejowego na Żbikowie, fabryka wyrobów fajansowych Jakuba Teichfelda i fabryka ołówków Stanisława Majewskiego. Majewski doprowadził w latach 1898-1899 do połączenia pięciu fabryk branży ołówkarskiej; pruszkowskiej, dwóch zakładów w Warszawie oraz fabryk w Wilnie i Rydze. Powstało Towarzystwo Akcyjne Fabryk Ołówków „St. Majewski i S-ka” z kapitałem zakładowym 320 tyś. rubli. Cała produkcja została skoncentrowana w Pruszkowie, pozostałe zakłady zlikwidowano [6]. Fabryka Ołówków była najbardziej udanym przedsięwzięciem przemysłowym w historii naszego miasta, ponieważ jako jedyna przetrwała do dziś. Powstała w 1889 r. w Warszawie, a w 1894 r. została przeniesiona do Pruszkowa do budynków odkupionych po zbankrutowanej, funkcjonującej przez dziesięć lat, odlewni żelaza Adolfa Rothsteina [7]. Inne znane zakłady to fabryka maszyn Mieczysława Rudnickiego, fabryka ultramaryny „Sommer i Nower”, Józef Gruchał założył fabrykę guzików „Butonia”. Cegielnia Hozerów była odpowiedzią na zapotrzebowanie budowy domów mieszkalnych. Bracia Hozerowie mieli również fabrykę pilników oraz w Alejach Jerozolimskich gospodarstwo rolne ze szkółką krzewów ozdobnych i roślin. Bolesław Prus w swej powieści pt. „Lalka”, napisał w liście ciotki do Izabelli; „Hozer dostarcza kwiatów, a amatorowie urządzają koncert…” [8], co było potwierdzeniem o dużej popularności firmy Hozerów.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku gmina Pruszków była już dość uprzemysłowiona. Pracowało na jej terenie pięć wiatraków, młyn wodny i cztery cegielnie oraz fabryka nawozów w Rakowcu. We wsi Pruszków zlokalizowane zostały; fabryka igieł, mydlarnia, fabryka porcelany i fajansów oraz reprezentująca duże zakłady przemysłowe fabryka odlewów żelaznych Rudnickiego [9].

Dla dopełnienia obrazu przemysłu w gminie Pruszków należy wymienić jeszcze: dwa zakłady farbiarskie Karola Ratnera oraz  Jakuba Rejzbera, fabrykę taśm gumowych E. Paszke i J. Monitz, fabrykę papieru A. Roszkowskiego i J. Jungrea [10]. Dalsza rozbudowa przemysłu i linii kolejowej, spowodowała, że liczba mieszkańców Pruszkowa, ze 150 w połowie XIX w. wzrosła do 500 pod koniec stulecia. Na początku XX w. wyniosła 15 tyś. w zamieszkałych 740 budynkach [11]. Okres przed pierwszą wojną światową dla Pruszkowa to wielki boom gospodarczy, liczba zatrudnionych robotników wzrosła do 2200 osób. Produkowano tu maszyny, odlewy, blach, żelazne konstrukcje budowlane, rury, amunicję artyleryjską, żaluzje, żyrandole, lampy naftowe, materiały ścierne, sprzęt gaśniczy, galanterię metalową, sadzę, cegły, naczynia fajansowe, płyty ceramiczne, kafle, ołówki, meble, taśmy gumowe, farby, lakiery, pokosty, tusz i farby drukarskie, barwniki, smary techniczne, mydło, papier, sacharynę, esencje owocowe, ocet [12].

Na początku I wojny światowej, 12–18 października 1914 roku została stoczona bitwa o Pruszków. Wojska rosyjskie, przy dużej przewadze liczebnej, odepchnęły Niemców na zachód. Niestety, w wyniku tych walk Żbików i Pruszków doznały ogromnych zniszczeń. Szkody wyrządzone na skutek starć zbrojnych obu zaborców, nie były ostateczne. Rosjanie, po wygranej bitwie, zaczęli wywozić co się dało wywieźć, a czego nie mogli zrabować to zniszczyli. Gdy administracja rosyjska nie była już zdolna do funkcjonowania, władzę przejęły Komitety Obywatelskie, do których wybierani byli obywatele z największym autorytetem. W Pruszkowie komitetem kierował Józef Troetzer i ks. Wincenty Burakowski, a na Żbikowie Józef Bielawski i Henryk Hozer. Gdy nad Utratę przyszli Niemcy, na miejscu Komitetów Obywatelskich powstała Rada Główna Opiekuńcza, która zajęła się organizowaniem życia w wyniszczonym kraju [13].

Nadanie praw miejskich podwarszawskiej wsi.

Mimo trwania wojny władze okupacyjne, widząc koncentrację ludności w osadach podwarszawskich, podjęły działania w kierunku nadania kilkudziesięciu miejscowościom statusu miejskiego. W związku z polityką wobec terenów okupowanych generał-gubernator Hans von Beseler wydał 8 kwietnia 1916 roku decyzję o poszerzeniu warszawskiego obszaru miejskiego i wykonaniu planu zabudowy miasta Warszawy. Oznaczało to przyłączenie do miasta w całości gmin; Czyste i Mokotów oraz niektórych terenów z gminy Pruszków, Wilanów, Młociny Bródno i Wawer [14]. W sierpniu 1916 roku władze niemieckie w okupowanym Kraju Nadwiślańskim wydały ordynację dla małych miast do 20000 mieszkańców. Zgodnie z nią rada miejska liczyła od czterech do dwunastu radnych, władzę wykonawczą sprawował burmistrz oraz było 2 – 4 ławników, którzy wchodzili do rady miejskiej. Po akcie z 5 listopada 1916 roku Beseler wydał ogólną ordynację wyborczą dla miast w Królestwie Polskim, która obowiązywała do grudnia 1916 roku. Czynne prawo wyborcze dostali tylko mężczyźni, którzy ukończyli 25 lat, mający obywatelstwo Królestwa i mieszkający w mieście przynajmniej dwa lata. Bierne prawo wyborcze przysługiwało mężczyznom, którzy ukończyli 30 lat oraz umieli czytać i pisać. Wybory były tajne i równe [15]. W dniu 17 grudnia 1916 roku w „Gazecie Powiatowej dla Powiatu Warszawskiego” (numer 31, pozycja 257, strona 274) [16] ukazał się następujący komunikat Naczelnika Powiatu Warszawskiego:

Obwieszczenie

Rozporządzeniem z dnia 9 listopada 1916 r. No I. B. 16 665 p. Szef Administracji uznał prawa miejskie miejscowościom Radzymin, nowy Dwór i Zakroczym, udzielił takowe osadom Piaseczno i Pruszków i miejscowości kuracyjnej Otwock.

Warszawa dnia 10 grudnia 1916 r. Naczelnik Powiatu Warszawskiego”.

Na podstawie rozporządzenia z 1916 roku, obszar miasta objęły osiedla Żbików i Tworki, wieś Józefów (obecny Gąsin), Pohulankę i Józefinę (obecnie wschodni Żbików) oraz kolonia Wyględówek wraz z sanatorium Wrzesin [17]. Niemieckie władze okupacyjne powołały w miastach samorządy, tzw. rady miejskie, wybierane systemem kurialnym [18]. Wybory do Rady Miejskiej w Pruszkowie przeprowadzono 4 maja 1917 r. W myśl obowiązujących przepisów w skład rady wchodzili; burmistrz jako przewodniczący, ławnicy, i radni miejscy. Liczba radnych zależna była od liczby mieszkańców. Dla Pruszkowa przewidywano 3 ławników i 9 radnych [19]. Zgodnie z przepisami, Niemcy w pierwszej kolejności mianowali burmistrza, a następnie zatwierdzali radnych. W dniu 21 czerwca 1917 roku burmistrzem został inż. Edmund Wargenau, a następnie, ostatecznie wybrano 4 ławników. Ławnikami zostali: K. Gogolewski, P. Kukliński, A. Koniński i Śmiśniewicz. Radnymi zostali: Piotr Hozer, inż. Józef Troetzer, Józef Bielawski, dr Aleksander Jan Wolfram, Karol Olędzki, Jan Augustynowicz, Boruch Słowiński, Eliasz Rozenowicz, Joachim Kurzela. W grudniu 1918 roku rada miejska powołała jeszcze trzech radnych: Hickiela, Radziewicza i Żarskiego[20].

W roku 1919, w drodze wyborów, powołana została nowa Rada Miasta Pruszkowa na okres 3 lat [21]. Burmistrzem został Józef Piltz, a jego zastępcą Karol Olędzki. Wybrano nowych ławników: dra Józefa Handelsmana, Bronisława Koppa i Piotra Kuklińskiego. Powołano też kilka komisji strukturalnych, m.in. Komisję ds. Zatrudnienia [22].

Nowo powstałe miasto, w wyniku działań wojennych było wyniszczone i częściowo wyludnione. Mieszkańcy pozbawieni pracy, a niektóre zakłady nigdy już nie podniosły się z upadku. Jednak na początku 1919 r. nastąpiło pewne ożywienie w Pruszkowie. Zaczęli powracać wywiezieni do Rosji dawni mieszkańcy i żołnierze. Rozwiązanie władz okupacyjnych i odzyskanie niepodległości państwowej ożywiły społeczeństwo polskie i uaktywniło do wspólnej odbudowy miasta.

26 stycznia 1919 r. odbyły się pierwsze wybory do Sejmu. W Pruszkowie uprawnionych do głosowania było 4588 osób, a do urn poszło 3250. Frekwencja wyborcza w gminie wyniosła 69.9 % i była sporo wyższa  od średniej krajowej [23].

 

 

Przypisy:

[1] M. Skwara, Historia Pruszkowa…, op. cit.. s.47.

[2] A. Żarnowska,  op. cit.. s. 45.

[3] Ibidem.

[4] J. Kaleta, Pruszków przemysłowy,  Pruszków 2010 . s  25.

[5] M. Skwara, Pruszków… , op. cit. s 45.

[6] M. Skwara, Historia Pruszkowa…, op. cit., s. 55-56.

[7] Sz. Kucharski, Stary Pruszków, Pruszków 2010,  s.24.

[8] B. Prus, Lalka, Warszawa 1975,  s. 38.

[9] A. Żarnowska, op. cit., s. 69.

[10] Ibidem, s. 70.

[11] M. Skwara, Pruszków…, op. cit., s. 46.

[12] M. Skwara, Historia Pruszkowa…, op. cit.,  s.68.

[13] M. Skwara, Pruszków…, op. cit. s. 47

[14] M. Wawrzyński, Życie publiczne i społeczne Pruszkowa do roku 1921, Pruszków 2017, s. 42.

[15] J. Z. Pająk, Powstanie i rozwój samorządu w miastach Królestwa Polskiego podczas I wojny, Kielce 2012,  s. 109.

[16] Ogłoszenie w organie urzędowym, Gazeta dla Powiatu Warszawskiego, nr 31, z 17XII 1916r., poz. 257

[17] M. Wawrzyński, op. cit., s. 43.

[18] Sposób wyboru przedstawicieli do zgromadzenia, opierający się na podziale wyborców na tzw. kurie. Liczba deputowanych pochodzących z wyboru danej kurii zależeć mogła od cenzusu majątkowego, wykształcenia, bądź też statusu społecznego, – internetowy słownik pojęć historycznych: www. historia-polski.klp.pl, dostęp z dnia 10 sierpnia 2018 r.

[19] A. Żarnowska, op. cit.,  s. 189.

[20] J. Kaleta, op. cit., s. 188.

[21] Art. 13 dekretu 157,  z dnia 4 lutego 1919 r. o samorządzie miejskim (Dz.U. MSW nr 14, 1919).

[22] J. Kaleta, op. cit., s.188.

[23] J. Kaleta, op. cit.,  s.189.