Idea dochodu podstawowego – część pierwsza.

Autor: Beata T.

Naturalnym dążeniem każdej społeczności jest pragnienie istnienia, trwania i rozwijania się. W tym celu, pomiędzy członkami tej społeczności powinny istnieć więzi powodujące jej spójność, zapewniające równocześnie zaspokojenie potrzeb indywidualnych i zbiorowych. Taką formą organizacyjną jest państwo, które jako organizacja polityczna wyposażona we własne terytorium i suwerenną władzę jest wewnętrznie uporządkowana i zorganizowana. Można najogólniej przyjąć, że jednak celem polityki bezpieczeństwa społecznego jest kreowanie dobra społecznego czyli urzeczywistnianie sprawiedliwości społecznej i likwidacja zła społecznego to znaczy usuwanie i łagodzenie kwestii społecznych1.

W związku z powyższym, w sferze polityki społecznej państwo zobowiązane jest podjąć konkretne działania w celu:
– tworzenia bezpiecznych warunków do godziwego życia obywateli i rozwoju całego narodu, w wymiarze materialnym i duchowym.
– poprawę pozycji grup słabszych ekonomicznie i społecznie,
– zapobieganie ryzykom zagrażającym egzystencji najuboższych grup społecznych,
– organizowanie postępu społecznego,
– obrona przed niezaspokajaniem elementarnych i rozwojowych potrzeb człowieka,
– łagodzenie nierówności i ubóstwa,
– minimalizowanie społecznego ryzyka,
– optymalizacja podziału pomyślności2.

Co jakiś czas wraca do publicznej debaty temat powszechnego dochodu podstawowego lub dywidendy od państwa, czy dochodu obywatelskiego, jak nazywają niektórzy. Zainteresowanie tym programem jest większe lub mniejsze, w zależności od sytuacji na rynku pracy i rozwoju gospodarczego danego kraju. Polega on na tym, że każdy obywatel dostaje określoną, stałą kwotę pieniędzy, przy czym otrzymanie tego dochodu nie jest obwarowane żadnymi dodatkowymi warunkami. Inaczej rzecz ujmując, polega ona na zapewnieniu wszystkim obywatelom skromnego ale bezwarunkowego comiesięcznego lub kwartalnego dochodu, który mogą sobie uzupełniać wykonując dodatkową pracę lub z innych źródeł. W idei tej chodzi o to, aby każda osoba, od urodzenia aż do śmierci, niezależnie od tego czym się zajmuje i jakie źródła ma utrzymania, otrzymywała dochód zaspokajający podstawowe potrzeby. Celem jest tu wyeliminowanie ubóstwa3.
Wsparcie dla tej idei pochodzi od reprezentantów rozmaitych kierunków politycznych, społecznych czy ekonomicznych propagatorów wolnego rynku. Ekonomista Milton Friedman i Friedrich Hayek, politycy tacy jak Martin Luther King czy John McDonnell reprezentujący lewicę brytyjskiej Partii Pracy jak i również brytyjski miliarder, twórca grupy Virgin, Richard Branson są wymieniani jako zwolennicy bezwarunkowego dochodu podstawowego. Historycznie pomysł ten wywodzi się z książki pt. „Utopia” T. More’a z 1516 roku. Opisał on w swym dziele jak powinno wyglądać państwo idealne i stworzony w nim system społeczny. Podobne pomysły zaprezentował Thomas Paine w swym dziele pt.: „Agrarian Justice” w 1797 roku poświęconym kwestii reformy rolnej.
Pod hasłem renty gruntowej postulował on dwa rodzaje płatności na rzecz obywateli. Pierwsza otrzymywana po skończeniu 21 roku życia, a następna zaś po przekroczeniu 50 roku4. Ciekawe argumenty za wprowadzeniem dochodu gwarantowanego podawał Milton Friedman, który również dochód ten nazwał negatywnym podatkiem dochodowym. Twierdził on, że: ograniczy biurokrację związaną z rozmaitymi programami przeciw ubóstwu, umożliwi pełne działanie wolnego rynku, tzn. ludzie muszą mieć do dyspozycji przynajmniej minimum finansowe i mieć wolność wydatków, by muc na rynku głosować pieniądzem zlikwiduje to pułapkę pomocy społecznej poprzez usunięcie czynnika zniechęcającego do pracy czyli groźby utraty zasiłku, czy innych socjalnego wsparcia w przypadku podjęcia pracy – podjęcie pracy się opłaca, zachęcenie w większym stopniu do pracy, która w gospodarce rynkowej nie jest płatna – wolontariat, czy prace charytatywne, jednakowe traktowanie wszystkich obywateli przez państwo5.

Powszechna deklaracja praw człowieka Artykuł 3 stwierdza że „każdy ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby”, jak i również Artykuł 16, pkt. 3 stanowi „Rodzina jest naturalną i podstawową komórką społeczeństwa i ma prawo do ochrony ze strony społeczeństwa i Państwa”. Jak zaobserwować można, na całym świecie rosną obawy dotyczące przyszłości zatrudnienia, stabilności finansowej, rentowności pomocy społecznej i systemów zabezpieczenia społecznego. Co więcej, systemy podatkowe opierające się na dochodach z pracy ludzkiej, mogą być poddane silnej presji, ponieważ maszyny często zastępujące pracę ludzką nie odprowadzają podatków ani składek na system zabezpieczenia społecznego. Ponadto zmiany rozwojowe i technologiczne mogą powodować silniejszą polaryzację między właścicielami kapitału i siłą roboczą oraz wzrost nierówności dochodowych w społeczeństwie, a szczególnie w odniesieniu do pracowników o niższych kwalifikacjach.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat w gospodarce światowej nastąpiło istotne przyspieszenie postępu technologicznego, co skutkuje coraz częściej zastępowanie pracy ludzkiej nowoczesnymi urządzeniami technicznymi i maszynami. Jest spore ryzyko, że dużo miejsc pracy w niedalekiej przyszłości, jest narażonych na wysokie prawdopodobieństwo skomputeryzowania lub zautomatyzowania. Zniknięcie wielu stanowisk pracy na skutek robotyzacji staje się ważnym problemem społecznym, na co od pewnego czasu zwracają uwagę politycy, naukowcy i działacze państwowi w wielu krajach. Parlamentarzystka europejska z Luksemburga, Mady Delvaux-Stehers opracowała w 2017 roku raport wzywający do podjęcia konkretnych działań dla przygotowania się do „rewolucji technologicznej” mającej obecnie miejsce, w tym w szczególności do ewentualnych skutków robotyzacji na rynku pracy. Uważa ona, że należy poważnie rozważyć wprowadzenie powszechnego dochodu podstawowego aby w sytuacji rosnącego bezrobocia ludzie mieli zapewnione przyzwoite warunki życia. Proponuje też aby przedsiębiorstwa przedstawiały dla celów podatkowych i składek z tytułu ubezpieczeń społecznych raporty o skutkach robotyzacji dla wyników gospodarczych ich firm6.

Na początku drugiej dekady XXI wieku zaczęto coraz głośniej mówić o tym rozwiązaniu w Polsce, gdy rozgorzała w dyskusja o „umowach śmieciowych”. Zatrudnianie na takie umowy obniżało koszty zatrudnienia pracowników i były łatwe w rozwiązaniu, a wymagania od pracownika i obowiązki w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy. W Polsce do popularyzacji tej idei przyczyniły się również akcja zbierania podpisów pod Europejską Inicjatywą Obywatelską w sprawie bezwarunkowego dochodu podstawowego w latach 2013- 2014. Nie zakończyła się ona jednak sukcesem, gdyż nie zebrano wymaganego miliona podpisów.

Zwolennicy Tego dochodu jednak nie poddali się i zdecydowali, że ten ruch społeczny powinien uzyskać instytucjonalną formę. W 2014 roku założyli organizację Unconditional Basic Income Europe. Nie tak dawno, bo 15 maja 2020 roku Komisja Europejska podjęła decyzję między innymi o zarejestrowaniu inicjatywy obywatelskiej zatytułowanej „Ustanowienie bezwarunkowego dochodu podstawowego w całej Unii Europejskiej”. Komisja stwierdziła, że inicjatywa ta jest prawnie dopuszczalna, ponieważ spełnia niezbędne warunki. Celem tej inicjatywy jest wprowadzenie w całej Unii, w ramach prowadzonej przez nią polityki gospodarczej, bezwarunkowych dochodów podstawowych, które zapewnią wszystkim podstawowe środki do życia oraz możliwość uczestniczenia w życiu społecznym7. Datę rozpoczęcia zbierania deklaracji wyznaczono na 25 września 2020 roku, a dniem zakończenia jest dzień 25 września 2021 roku.

Jak czytamy w na stronie internetowej organizacji, celem bezwarunkowego dochodu podstawowego nie jest zastąpienie państwa opiekuńczego, lecz raczej uzupełnienie go oraz przesunięcie punktu ciężkości z wypłaty rekompensat w kierunku emancypacji. Bezwarunkowy dochód podstawowy (BDP) mają definiować następujące kryteria:
Uniwersalność – wypłacanie wszystkim , bez oceny sytuacji majątkowej. Prawo do uzyskania tego dochodu otrzyma każda osoba, bez względu na wiek, pochodzenie, obywatelstwo, miejsce zamieszkania czy zawód itp. Nie podlega on żadnym ograniczeniom, ze względu na poziom dochodów, posiadane oszczędności czy nieruchomości.
Indywidualność – każdy, bez względu na płeć, również każde dziecko ma prawo do indywidualnego dochodu. Nie będzie uzależniony od stanu cywilnego, wspólnego zamieszkiwania lub składu gospodarstwa domowego. Ma to umożliwić wszystkim podejmowanie własnych niezależnych decyzji.
Bezwarunkowość – jako prawo człowieka i prawo nabyte, BDP nie może być uzależniony od jakich kol wiek warunków wstępnych np.; podjęcie płatnej pracy, wykazanie chęci do pracy, uczestniczenie w świadczeniu usług społecznych czy zachowywanie się według wzorców ról płciowych.
Wystarczająco wysoki – dochód ten powinien zapewnić godny standard życia, odpowiadający społecznym i kulturowym standardom w danym kraju, tzn. że kwota netto nie powinna być wyższa od poziomu zagrożenia ubóstwem. Zgodnie ze standardami Unii Europejskiej jest to 60% tzw. krajowej mediany ekwiwalentu dochodu netto. BDP powinien zapewnić bezpieczeństwo materialne, zapobiegać deprywacji materialnej i zapewniać w pełni możliwość uczestnictwa w życiu społecznym8.

Przypisy:

1 A. Skrabacz, Bezpieczeństwo Społeczne. Postawy teoretyczne i praktyczne. Warszawa 2012, s. 150.

2 Tamże.

3„ Bezwarunkowy dochód podstawowy, opracowania tematyczne”- Kancelaria Senatu, Warszawa 2018, s. 4

4 G. Gołębiowski, „Powszechny dochód podstawowy – argumenty za i przeciw”. Zeszyty Naukowe

5 Uniwersytetu  Ekonomicznego w Katowicach Nr 334- 2017, s. 34.

6 Bezwarunkowy Dochód Podstawowy op. cit. s. 5.

7 https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/164/plik/ot-667.pdf s. 10.

8 https://europa.eu/citizens-initiative/initiatives/details/2020/000003_pl  dostęp dn. 02.09.2020 r.