Co to znaczy – nepotyzm

Nepotyzm (łac. nepos – wnuk, potomek) – faworyzowanie członków rodziny przy obsadzaniu stanowisk i przydzielaniu godności.

Średniowiecze. Określenie powstało w XVII wieku jako opisujące powszechną praktykę wynoszenia przez ówczesnych papieży swoich bliskich krewnych (najczęściej, choć nie tylko, siostrzeńców i bratanków) do godności kardynalskiej lub książęcej oraz pozwalania im na gromadzenie bogactw pochodzących ze środków publicznych. Pochodzi ono od włoskiego słowa nipote i łacińskiego nepos, oznaczających bratanka lub siostrzeńca[1].

Sama praktyka była jednak już znacznie starsza. Przykładem jest Papież Kalikst III (1455–1458) z rodziny Borgia, który uczynił kardynałami dwóch swoich siostrzeńców; jeden z nich, Rodrigo, został papieżem Aleksandrem VI (1492–1503). Aleksander, jeden z najbardziej skorumpowanych papieży, podniósł Alessandro Farnese, brata swojej kochanki, do godności kardynała; Farnese został potem papieżem Pawłem III. Paweł z kolei mianował kardynałami dwóch siostrzeńców w wieku lat czternastu i szesnastu.

Praktykom tym kres położyła bulla papieża Innocentego XII z 1692.

Współczesność. W dzisiejszych czasach o nepotyzm są niekiedy oskarżane potężne politycznie rody, jak rodziny Kennedych czy Bushów (gubernator Jeb Bush w stanie Floryda) w amerykańskiej polityce. W 2002 nowo wybrany gubernator Alaski, Frank Murkowski, wyznaczył swą córkę Lisę Murkowski na opuszczony przez siebie fotel senatora.

Nepotyzm jest powszechny w krajach Trzeciego Świata, gdzie lojalność wobec rodziny jest nakazem kulturowym i gdzie faworyzowanie krewnych przybiera nierzadko karykaturalne formy. W reżimach dyktatorskich zdarza się „dziedziczenie” najwyższych stanowisk w państwie, czego przykładem jest Korea Północna, gdzie stanowisko przywódcy państwa i partii po Kim Ir Senie objął jego syn Kim Dzong Il, a następnie wnuk Kim Dzong Un. Różne państwa w różny sposób regulują kwestie pokrewieństwa w administracji publicznej[2].

Według raportu NIK z 2010 roku nepotyzm, klientelizm i kumoterstwo są zjawiskami często spotykanymi w polskim sektorze publicznym[3][4], w tym także w sądownictwie[5]. Próbą systemowego rozwiązania tego problemu była ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw, zakładająca ograniczenie podległości służbowej wśród członków rodziny[6][7].

Nepotyzm jest – według raportu Komisji Europejskiej z 2013 r. – znaczącym problemem polskich uczelni medycznych, na których zachodzi pokoleniowe zawłaszczenie przez rodziny lekarzy uniwersyteckich posad, katedr i klinik, które bywają przekazywane wewnątrz klanów lekarskich[8].

Przypisy:

  1. Eleanor Herman: Królowa Watykanu. Warszawa: Wydawnictwo JEDEN ŚWIAT, 2009, s. 85. ISBN 978-83-89632-45-6. (pol.)
  2. Nepotyzm na świecie – jak radzą z nim sobie różne kraje. Forsal, 2012.
  3. Juliusz Ćwieluch, Wojciech Łukowski: Co się stało z naszą pracą. Polityka, 2011.
  4. NIK o naborze na stanowiska urzędniczeNajwyższa Izba Kontroli, 2010.
  5. Jacek CzerniakInterpelacja nr 8012 w sprawie domniemania kierowania się zasadą nepotyzmu przy powoływaniu na funkcję sędziego, na przykładzie apelacji lubelskiej. Sejm RP, 2012.
  6. Reforma szkolnictwa wyższego. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2012-03-01. [dostęp 2012-08-15]. [zarchiwizowane z tego adresu(2010–03–16)].
  7. U. z 2011 r. Nr 84, poz. 455
  8. Brigitte Slot, i inni: Study on Corruption in the Healthcare Sector(ang.). Komisja Europejska, październik 2013. [dostęp 2014-01-15]. s. 286-287.

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Nepotyzm

Ustawa o służbie cywilnej:

Art. 79. W urzędzie nie może powstać́ stosunek podległości służbowej między małżonkami oraz osobami pozostającymi ze sobą̨ w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.

Ustawa o pracownikach samorządowych:

Art. 26. Małżonkowie oraz osoby pozostające ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli nie mogą być zatrudnieni w jednostkach, o których mowa w art. 2, jeżeli powstałby między tymi osobami stosunek bezpośredniej podległości służbowej.

Ustawa o o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, (potocznie zwana „ustawą antykorupcyjną”:

Art. 8. Osoby wymienione w art. 1 obowiązane są do złożenia przełożonemu oświadczenia o działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka – przed powołaniem na stanowisko, a także o zamiarze podjęcia takiej działalności lub zmianie jej charakteru – w trakcie pełnienia funkcji.

Poniżej prezentujemy odpowiedź na interpelację nr 14646 w sprawie nepotyzmu w zatrudnieniu.

„Odpowiadający: szef Służby Cywilnej Dobrosław Dowiat-Urbański. Warszawa, 06-09-2017

Szef Służby Cywilnej jako centralny organ administracji rządowej właściwy w sprawach służby cywilnej, może ustosunkować się do pytań zawartych w interpelacji wyłącznie w zakresie służby cywilnej (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1345, z późn. zm.) dalej: ustawa o s.c.).

Korpus służby cywilnej tworzą pracownicy zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych (art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o s.c.) w:

Kancelarii Prezesa Rady Ministrów;

  • urzędach ministrów i przewodniczących komitetów wchodzących w skład Rady Ministrów oraz urzędach centralnych organów administracji rządowej;
  • urzędach wojewódzkich oraz innych urzędach stanowiących aparat pomocniczy terenowych organów administracji rządowej podległych ministrom lub centralnym organom administracji rządowej;
  • Krajowej Informacji Skarbowej i izbach administracji skarbowej;
  • komendach, inspektoratach i innych jednostkach organizacyjnych stanowiących aparat pomocniczy kierowników zespolonych służb, inspekcji i straży wojewódzkich oraz kierowników powiatowych służb, inspekcji i straży, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej;
  • Centralnym Biurze Śledczym Policji;
  • Biurze Nasiennictwa Leśnego;
  • jednostkach budżetowych obsługujących państwowe fundusze celowe, których dysponentami są organy administracji rządowej;
  • korpus służby cywilnej tworzą także powiatowi i graniczni lekarze weterynarii oraz ich zastępcy.

Obowiązujące uregulowania dotyczące służby cywilnej przewidują dwa tryby obsadzania stanowisk w służbie cywilnej:

  • powołanie – wyższe stanowiska (rozdział 4 ustawy o s.c.);
  • nabór – pozostałe stanowiska (rozdział 3 ustawy o s.c.).

Do wyższych stanowisk w służbie cywilnej należą stanowiska (art. 52 ustawy o s.c.):

  • dyrektora generalnego urzędu;
  • dyrektora i zastępcy dyrektora departamentu lub komórki równorzędnej w KPRM, ministerstwie i urzędzie centralnym;
  • dyrektora i zastępcy dyrektora wydziału lub komórki równorzędnej w urzędzie wojewódzkim;
  • wojewódzkiego lekarza weterynarii i jego zastępcy;
  • kierującego komórką organizacyjną i jego zastępcy w Biurze Nasiennictwa Leśnego;
  • dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, dyrektora izby administracji skarbowej, naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celno-skarbowego, a także zastępcy tych osób.

Powołań w służbie cywilnej dokonują (art. 53a ustawy o s.c.):

  • minister, kierownik urzędu centralnego, Szef Kancelarii Prezesa Rady Ministrów lub wojewoda powołuje i odwołuje dyrektora generalnego urzędu;
  • dyrektor generalny urzędu powołuje i odwołuje dyrektorów departamentów i komórek równorzędnych w KPRM, ministerstwach i urzędach centralnych (oraz ich zastępców), a także dyrektorów wydziałów i komórek równorzędnych w urzędach wojewódzkich (oraz ich zastępców);
  • Główny Lekarz Weterynarii w porozumieniu z właściwym wojewodą powołuje i odwołuje wojewódzkich lekarzy weterynarii oraz ich zastępców;
  • wojewódzki lekarz weterynarii powołuje i odwołuje powiatowego lekarza weterynarii i jego zastępcę;
  • Dyrektor Biura Nasiennictwa Leśnego powołuje i odwołuje dyrektorów i zastępców dyrektorów komórek organizacyjnych tego Biura;
  • Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, dyrektora izby administracji skarbowej, naczelnika urzędu skarbowego, naczelnika urzędu celno-skarbowego a także zastępców tych osób powołuje się i odwołuje według odrębnych przepisów.

Obsadzenie wyższych stanowisk w tym trybie wprowadziły przepisy ustawy z dnia 30 grudnia 2015 r. o zmianie ustawy o służbie cywilnej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 34). Uzasadniano to przewlekłością postępowań konkursowych i co się z tym wiązało, wieloma wakatami na wyższych stanowiskach w służbie cywilnej. Wpływało to negatywnie na sprawność zarządzania w urzędach.

Powołanie stanowi bardziej elastyczny tryb obsadzenia stanowisk w porównaniu z wyłanianiem kandydatów w drodze konkursów. Jednak nie może tu być mowy o dowolności i całkowitej uznaniowości. Na wyższe stanowiska mogą być powoływane tylko osoby, które spełniają ustawowo określone kryteria (art. 4 ustawy o s.c.) tj.:

  •  posiadają obywatelstwo polskie;
  • korzystają z pełni praw publicznych;
  • nie są skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe;
  • cieszą się nieposzlakowaną opinią;
  • posiadają kwalifikacje wymagane na danym stanowisku pracy.

Powyższe wymagania dotyczą wszystkich stanowisk w służbie cywilnej (nie tylko tych wyższych).

W stosunku do osób zajmujących wyższe stanowiska ustawodawca określił kolejne kryteria (art. 53 ustawy o s.c.) tj.:

  • legitymowanie się dyplomem magistra lub równorzędnym;
  • brak skazania prawomocnym wyrokiem orzekającym zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych w urzędach organów władzy publicznej lub pełnienia funkcji związanych z dysponowaniem środkami publicznymi;
  • posiadanie kompetencji kierowniczych;
  • spełnianie wymagań określonych w opisie stanowiska pracy oraz w przepisach odrębnych.

Opis stanowiska pracy jest dokumentem organizacyjnym zawierającym informacje dotyczące stanowiska, odpowiedzialności i wymaganych kompetencji. Wszystkie stanowiska pracy w służbie cywilnej podlegają opisowi (art. 84 ust.1 ustawy o s.c.). Wzory opisów stanowisk pracy określa zarządzenie Nr 1 Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 2011 r. w sprawie zasad dokonywania opisów i wartościowania stanowisk pracy w służbie cywilnej (M.P. Nr 5 poz.61, z późn. zm.) dalej: rozporządzenie w sprawie opisów stanowisk pracy).

Kompetencje (w opisie wyższego stanowiska pracy) podzielone są na niezbędne i pożądane oraz dotyczą (załącznik nr 2 do rozporządzenie w sprawie opisów stanowisk pracy):

  • wykształcenia;
  • stażu pracy;
  • formalnych uprawnień;
  • znajomości języków obcych;
  • wiedzy i umiejętności;
  • kompetencji kierowniczych.

Osoba zajmująca wyższe stanowisko musi bezwzględnie posiadać kompetencje niezbędne, określone w opisie.

Pozostałe stanowiska w służbie cywilnej obsadzane są w drodze otwartego i konkurencyjnego naboru (art. 26 ustawy o s.c.).

O zatrudnienie w służbie cywilnej może ubiegać się osoba, która spełnia ustawowe warunki, a także warunki określone w opisie danego stanowiska pracy. Opis stanowiska pracy stanowi podstawę do sformułowania ogłoszenia. Ogłoszenie musi spełniać szereg formalnych warunków określonych w ustawie o s.c. Należą do nich m.in. (art. 28 ust. 2 ustawy o s.c.):

  • wymagania niezbędne i dodatkowe;
  • dokumenty, które należy złożyć;
  • termin oraz miejsce składania dokumentów.

Ogłoszenia o wolnych stanowiskach pracy publikowane są w Biuletynie Informacji Publicznej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Biuletynie Informacji Publicznej urzędu, który poszukuje pracowników oraz w miejscu powszechnie dostępnym w siedzibie tego urzędu (art. 28 ust. 1 ustawy o s.c.). Nabór przeprowadzany jest przez komisję, która stosując różne techniki i metody naboru weryfikuje czy kandydaci spełniają warunki określone w ogłoszeniu. W toku naboru komisja wyłania nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, spełniających wymagania niezbędne oraz w największym stopniu wymagania dodatkowe, których przedstawia dyrektorowi generalnemu urzędu celem zatrudnienia wybranego kandydata (art. 29a ustawy o s.c.). Wynik naboru podlega obowiązkowej publikacji w BIP KPRM oraz w BIP urzędu oraz jego siedzibie (art. 31 ustawy o s.c.).

Obowiązujące przepisy ustawy o służbie cywilnej wprowadzają zasadę pierwszeństwa w zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 29a ust. 2). Zasada ta polega na tym, że jeśli w urzędzie wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w miesiącu poprzedzającym datę publikacji ogłoszenia o naborze jest niższy niż 6% pierwszeństwo w zatrudnieniu przysługuje osobie niepełnosprawnej (art. 29a ust. 2 ustawy o s.c.). Musi ona jednak złożyć swoją ofertę, a potem znaleźć się w gronie nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów spełniających wymagania niezbędne oraz w największym stopniu spełniających wymagania dodatkowe.

Nabór do służby cywilnej najczęściej składa się z trzech etapów:

  • selekcji formalnej ofert (oferty są sprawdzane pod względem dostarczenia wymaganych dokumentów);
  • części pisemnej (najczęściej test wiedzy);
  • części ustnej (rozmowa kwalifikacyjna).

Wszystkie etapy służą sprawdzeniu wymagań określonych w ogłoszeniu, a rozmowa kwalifikacyjna jest jednym z nich.

Należy jednak podkreślić, że rozmowa kwalifikacyjna jest jednym z podstawowych narzędzi w procesie rekrutacji. Jej celem jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z kandydatem starającym się o pracę. Podczas rozmowy kwalifikacyjnej weryfikuje się jego doświadczenie zawodowe, przygotowanie merytoryczne, cechy osobowości i motywację do podjęcia pracy. Dopuszczani są do niej kandydaci, którzy zaliczyli etap pisemny i których dokumenty spełniają warunki formalne. Rozmowa kwalifikacyjna jest najbardziej rozpowszechnionym etapem rekrutacji i najskuteczniejszym narzędziem selekcji stosowanym od lat zarówno w sektorze państwowym jak i prywatnym. Zatem trudno sobie wyobrazić rekrutacje do służby cywilnej bez tego etapu.

Naboru do służby cywilnej dokonują komisje. Komisje są ciałami kolegialnymi. Najczęściej składają się z minimum trzech członków. W składa komisji wchodzą osoby z komórki organizacyjnej, do której odbywa się nabór, a także osoby z działów personalnych. Członkowie komisji dobierani są w taki sposób, aby ich profesjonalizm stanowił gwarancję jak najlepszego sprawdzenia wymagań potrzebnych do pracy na danym stanowisku.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że zarządzenie Nr 3 Szefa Służby Cywilnej z dnia 30 maja 2012 r. w sprawie standardów zarządzania zasobami ludzkimi w służbie cywilnej wprowadziło obowiązek określenia wewnętrznych procedur naboru w urzędach.

Ma to na celu ukształtowanie procesu naboru w sposób gwarantujący zachowanie otwartości i konkurencyjności oraz zatrudnienie osób posiadających kwalifikacje umożliwiające najlepszą realizację powierzonych zadań. Zarządzenie określa standardy, które powinny zawierać procedury tj. m.in.:

  • określenie, przed ogłoszeniem naboru, metod i technik oraz sposobu dokonywania ocen w celu wyeliminowania uznaniowości i subiektywizmu;
  • określenie jednoznacznych kryteriów uczestnictwa w kolejnych etapach naboru poprzez wskazanie progu zaliczającego badane kompetencje;
  • zachowanie jednolitych zasad dla wszystkich uczestników naboru;
  • zgodności ogłoszenia z opisem stanowiska pracy;
  • przeprowadzenie selekcji kandydatów tylko w oparciu o wymagania, które wynikają z treści ogłoszenia;
  • stosowanie, w odniesieniu do wszystkich kandydatów, tych samych technik naboru, co stanowi gwarancję porównywalności wyników.

Osoba mająca zastrzeżenia dotyczące przebiegu naboru może:

  • zwrócić się do organizatora naboru z prośbą o przekazanie wyjaśnień;
  • przedstawić Szefowi Służby Cywilnej swoje zastrzeżenia;
  • dochodzić swoich roszczeń przed sądem pracy (art. 9 ustawy o s.c.).

Szef Służby Cywilnej, jako organ czuwający nad przestrzeganiem zasad służby cywilnej (art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o s.c.), zawsze reaguje na wszystkie sygnały dotyczące nieprawidłowości w przebiegu naborów, wnikliwe analizuje przesłane sprawy oraz zwraca się do urzędów wskazując uchybienia, ewentualnie przekazuje sprawy właściwym organom. Szef Służby Cywilnej na bieżąco monitoruje treść ogłoszeń na wolne stanowiska pracy w służbie cywilnej ukazujących się w BIP KPRM.

Zatem w służbie cywilnej, zgodnie z obowiązującymi przepisami, zostały zagwarantowane równe prawa w zatrudnieniu, kryteria naboru są jawne i obiektywne, a przeciwdziałaniu nepotyzmowi służy art. 79 ustawy o s.c., który stanowi, że w urzędzie nie może powstać stosunek podległości służbowej miedzy małżonkami oraz osobami pozostającymi ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia opieki lub kurateli.”